Zorbalık denildiğinde zihnimizde genellikle okul bahçesindeki ergenlik çağında olan çocuklar canlansa da araştırmalar bu olgunun çok daha erken yaşlarda, okul öncesi sıralarında filizlendiğini gösteriyor. Bir çocuğun oyuna alınmaması, fiziksel bir müdahale veya kültürel bir farklılığın alay konusu olması; aslında toplumsal güç ilişkilerinin minyatür birer yansımasıdır.
İncelediğim beş farklı araştırma ışığında, okul öncesi zorbalığını sadece “zorba” ve “mağdur” ekseninden çıkarıp; sosyal bağlam, demokratik katılım ve kurumsal yapılar üzerinden yeniden okuyoruz.
Zorbalığın Anatomisi: Ne Zaman ve Nasıl Ortaya Çıkar?
Zorbalık, sadece fiziksel şiddet değildir. Literatür bunu üç ana başlıkta toplar:
- Fiziksel: Vurma, itme, eşya kapma.
- Sözel: Lakap takma, alay etme, tehdit.
- İlişkisel (Sosyal): Arkadaş grubundan dışlama, oyuna almama, görmezden gelme.
Tanrıkulu (2020) ve Zhong vd. (2021) tarafından yapılan geniş çaplı araştırmalar, okul öncesinde en yaygın davranışın fiziksel zorbalık (%50,8) olduğunu, bunu dışlama (ilişkisel zorbalık) ve sözel saldırıların izlediğini göstermektedir.
Kritik Gözlem: Zorbalık en çok yetişkin gözetiminin azaldığı serbest oyun zamanlarında ve oyuncak paylaşımı sırasında gerçekleşmektedir. Bu, “serbest zamanın” aslında öğretmen için en yoğun “gözlem zamanı” olması gerektiğini kanıtlıyor.
Bireysel Hatadan Sosyal Bağlama: Kim Bu Çocuklar?
Zorbalığı sadece “sorunlu çocuk” üzerinden tanımlamak, sorunun temelini kaçırmamıza neden olur.
- Cinsiyet ve Aile Etkisi: Çin’de 92 binden fazla çocukla yapılan çalışma, erkek çocukların fiziksel zorba-mağdur grubunda yer alma olasılığının daha yüksek olduğunu ortaya koymuştur. Ayrıca, kardeşi olan çocukların zorbalık süreçlerine dahil olma riski, tek çocuklara göre daha yüksektir.
- Kişisel Özellikler: Zorbalık yapan çocuklar genellikle liderlik vasıfları olan ve duygularını iyi ifade edebilen ancak düşük sosyal becerilere sahip çocuklar olarak tanımlanmaktadır. Mağdurlar ise genellikle kurallara uyan, sosyal izolasyon riski taşıyan çocuklardır.
Demokratik Yaklaşım: Kesinti Pedagojisi
Grindheim ve Sadownik (2022), zorbalığı azaltmanın yolunun “demokratik bir sınıf iklimi” kurmaktan geçtiğini savunur.
- Aidiyet Duygusu: Zorbalık, bir aidiyet mücadelesidir. Eğer bir çocuk grubun içine tam olarak entegre edilemiyorsa, dışlanma korkusuyla başkalarını dışlamaya yönelebilir.
- Esnek Rutinler: Katı kurallar ve aşırı yapılandırılmış rutinler, çocukların doğal sosyal etkileşimlerini kısıtlayarak gizli gerilimlere yol açabilir. Öğretmenlerin, çocukların kendi oyun gruplarını kurma özgürlüğü ile kapsayıcı müdahaleler arasındaki o ince çizgiyi iyi yönetmesi gerekir.
Farklılıklar ve Edebiyat: Irkçılıkla Kesişen Zorbalık
Zorbalık bazen sistemik bir sorunun dışa vurumudur. Wiseman vd. (2019), çocuk edebiyatı üzerinden ırk ve zorbalığın nasıl kesiştiğini inceler.
- Geçiş Dönemleri: Yeni bir okula başlayan, dili farklı olan veya kültürel semboller (başörtüsü vb.) taşıyan çocuklar; ırksal mikro saldırganlıklara daha açık hale gelir.
- Edebiyatın Gücü: Sınıf içinde ırkçılık ve dışlanma temalı resimli kitaplar okumak, çocukların “karşı-anlatılar” geliştirmesine ve empati kurmasına yardımcı olan dönüştürücü bir araçtır.
Çözüm: “Asıl Noktayı” Kaçırmamak
İsveç’te yürütülen bir eylem araştırma projesi (Söderström & Hultman, 2017), çok önemli bir eksiği yüzümüze vuruyor: Çocukların bakış açısını sürece dahil etmemek.
Eğitimciler genellikle fiziksel ortamı düzenlemeye veya ebeveynlerle toplantı yapmaya odaklansa da çocukların günlük oyun deneyimlerindeki “görünmez dışlanmaları” çoğu zaman fark edemiyor.
Öğretmenler İçin Yol Haritası:
| Odak Alanı | Uygulama Önerisi |
| Gözlem | Serbest oyun zamanlarında “kiminle oynanmıyor?” sorusuna odaklanın. |
| Mekan Tasarımı | Kültürel çeşitliliği yansıtan materyaller ve esnek oyun köşeleri oluşturun. |
| Katılım | Zorbalıkla mücadele stratejilerini çocuklarla birlikte, onların diliyle oluşturun. |
| Ebeveyn İşbirliği | Zorbalığı “cezalandırılması gereken bir suç” değil, “geliştirilmesi gereken bir sosyal beceri eksikliği” olarak ebeveynlere anlatın. |
Son Söz
Okul öncesinde zorbalığı önlemek, sadece fiziksel şiddeti durdurmak değildir; her çocuğun kendini o topluluğun değerli bir parçası hissettiği bir aidiyet iklimi inşa etmektir. Zorbalık bireysel bir patoloji değil, sosyal bir dinamiktir. Bu dinamiği dönüştürecek olan ise, öğretmenlerin demokratik ve bağlamsal farkındalığıdır.
Kaynakça:
Grindheim, L. T., & Sadownik, A. R. (2022). Wider room for curbing bullying in early childhood education and care – emphasising a democratic, social and contextual approach to bullying phenomenon. European Early Childhood Education Research Journal, 30(5), 745–757. https://doi.org/10.1080/1350293X.2021.2016881
Söderström, Å., & Hultman, A. L. (2017). Preschool work against bullying and degrading treatment: experiences from an action learning project. Early Years, 37(3), 300–312. https://doi.org/10.1080/09575146.2016.1194374
Tanrıkulu, İ. (2020). Teacher reports on early childhood bullying: how often, who, what, when and where. Early Child Development and Care, 190(4), 489–501. https://doi.org/10.1080/03004430.2018.1479404
Wiseman, A. M., Vehabovic, N., & Jones, J. S. (2019). Intersections of race and bullying in children’s literature: Transitions, racism, and counternarratives. Early Childhood Education Journal, 47(4), 465–474. https://doi.org/10.1007/s10643-019-00933-9
Zhong, M., Zhao, H., Ai, J., Zeng, S., & Stone-MacDonald, A. K. (2022). Bullying and victimization in Chinese affordable kindergartens: A latent profile analysis. Early Childhood Education Journal, 50(5), 773–783. https://doi.org/10.1007/s10643-021-01185-2
Bahadır Bahçeci 