Bahadır Bahçeci

Etiket: Okul Öncesinde Değerler Eğitimi

  • Çatışma Pedagojisi: Sınıftaki Kriz Anlarını “Değerler Laboratuvarına” Dönüştürmek

    Okul öncesi dönemde değerler eğitimi dendiğinde aklımıza genellikle çember saatinde anlatılan dürüstlük masalları, “paylaşmak güzeldir” temalı didaktik etkinlikler veya nezaket sözcüklerini öğreten şarkılar gelir. Peki ama gerçek bir kriz anında, örneğin iki çocuk tek bir oyuncak için anlaşmazlığa düştüğünde, bu teorik “değerler” ne kadar işe yarar?

    Eğitimciler olarak sınıftaki akran çatışmalarını genellikle “düzeni bozan, hızla bastırılması ve çözülmesi gereken” pürüzler olarak görme eğilimindeyiz. Oysa bir çocuğun adaleti, empatiyi ve hakkını aramayı içselleştirebilmesi için steril ve çatışmasız bir ortama değil; bizzat o kriz anlarının sunduğu müzakere fırsatlarına ihtiyacı vardır.

    “Steril” İyilikten Demokratik Katılıma

    Sınıf içi çatışmaları ve dışlanma davranışlarını yalnızca çocukların “bireysel bir sorunu” veya “psikolojik yatkınlığı” olarak etiketlemek, sorunun asıl bağlamını gözden kaçırmamıza neden olur. Grindheim ve Sadownik (2022), erken çocukluk eğitiminde zorbalık ve dışlanma gibi olguları incelerken, bu durumların sosyal ve bağlamsal bir çerçevede ele alınması gerektiğini vurgular.

    Aynı çalışmada Gert Biesta’nın (2011) demokrasi anlayışına ve “kesinti pedagojisi” kavramına atıfta bulunulur. Bu yaklaşıma göre çocukların sistem içindeki kesintileri (itirazları, inatlaşmaları veya kendi aralarındaki çatışmaları), aslında yerleşik uygulamaları sorgulayarak demokratik değerlerin inşasına yol açan fırsatlardır. Bir başka deyişle, iki çocuğun bir materyal üzerinde hak iddia ederek çatışması bir disiplin suçu değil; adaletin ve aidiyetin aktif olarak tartışıldığı bir “değerler laboratuvarı”dır.

    Çocukların Bakış Açısını Merkeze Almak

    Öğretmenin çatışma anlarında hızla araya girip “hakem” rolünü üstlenmesi ve sorunu yetişkin otoritesiyle çözmesi, dışarıdan bakıldığında sınıfı sakinleştirir ancak çocuğun uzlaşma pratiği yapma hakkını elinden alır.

    Söderström ve Hultman (2017) tarafından İsveç’teki anaokullarında yürütülen kapsamlı bir eylem araştırması bu konuya ışık tutmaktadır. Araştırma, eğitimcilerin değerler eğitimi ve kapsayıcı ortam yaratma çabalarında genellikle fiziksel ortamı düzenlemeye veya kendi normlarını sorgulamaya odaklandıklarını, ancak çocukların bakış açısını merkeze almayı unuttuklarını ortaya koymuştur. Çalışmanın çarpıcı sonuçlarından biri, çocukların günlük deneyimlerinin ve doğrudan katılımlarının eksik olduğu müdahalelerin “asıl noktayı kaçırdığı” yönündedir. Kriz anlarını yönetirken çözümü dışarıdan dayatmak yerine çocukların inisiyatifini kullanmak bu nedenle hayati önem taşır.

    Kriz Anlarını Yönetmek İçin 4 Adımlı Moderasyon Stratejisi

    Öğretmenler olarak bir çatışma anında izleyebileceğimiz, çocuklara dışarıdan “adalet” dağıtmak yerine onlara “adil olmayı” yaşayarak öğreten dört temel adım şunlardır:

    1. Durakla ve Gözlemle (Hayati 10 Saniye)

    Fiziksel bir zarar tehlikesi yoksa anında müdahale etmeyin. Çocuklara, kendi küçük topluluklarının kurallarını test etmeleri ve Söderström ve Hultman’ın (2017) vurguladığı o “kendi bakış açılarını” ortaya koymaları için zaman tanıyın. Bazen çocuklar sadece birkaç saniyelik bir inatlaşmanın ardından kendi çözümlerini bulabilirler.

    2. Durumu Aynalama (Yansıtma)

    Müdahale etmeniz gerektiğinde taraf tutmadan veya yargılamadan sadece gördüğünüz fotoğrafı çekip onlara gösterin:

    “Şu an ikinizin de bu tahta bloğu istediğini görüyorum. İkinizin de farklı planları var.”

    Bu cümle, çocuklara anlaşıldıklarını hissettirir ve “savunma” modundan çıkarak müzakereye açık hale gelmelerini sağlar.

    3. Çözüm Otoritesini Devretme

    Kuralları siz koymayın; soruyu onlara sorarak demokratik süreci başlatın:

    “Elimizde bir tane blok var ama ikiniz de oynamak istiyorsunuz. Bu durumu ikiniz için de adil olacak şekilde nasıl çözebiliriz?”

    İlk başlarda sessiz kalabilirler. Ancak zamanla “Birlikte oynayalım”, “Önce o oynasın, sonra ben alayım” veya “Kum saatiyle süreli kullanalım” gibi harika alternatifler üretmeye başlarlar.

    4. Anlaşmayı Kutlama ve Çekilme

    Çocuklar bir çözüm bulduğunda (bu çözüm bizim yetişkin aklımıza tam yatmasa bile, onlar kendi aralarında adil buluyorsa) bu durumu onaylayın. Bu yaklaşım, çocuğun zihninde “Ben kendi sorunumu adil bir şekilde çözebilirim” inancını pekiştirir.

    Sonuç

    Okul öncesi sınıflarında çatışmalar kaçınılmazdır ve aslında bu, sağlıklı bir gelişim ortamının işaretidir. Çatışmanın olmadığı, her şeyin sürekli yetişkin kontrolünde ilerlediği bir sınıf; muhtemelen çocukların kendilerini özgürce ifade edemedikleri, demokratik becerilerin gelişmediği bir ortamdır. Gerçek değerler eğitimi, kriz anlarında çocukların göz hizasına inip onlara “Şimdi bu düğümü birlikte nasıl adilce çözeceğiz?” diye sorabilme cesaretidir.

    Kaynakça

    • Grindheim, L. T., & Sadownik, A. R. (2022). Wider room for curbing bullying in early childhood education and care – emphasising a democratic, social and contextual approach to bullying phenomenon. European Early Childhood Education Research Journal, 30(5), 745-757. https://doi.org/10.1080/1350293X.2021.2016881
    • Söderström, Å., & Hultman, A. L. (2017). Preschool work against bullying and degrading treatment: experiences from an action learning project. Early Years, 37(3), 300-312. https://doi.org/10.1080/09575146.2016.1194374

  • Sınıfın Ötesindeki Doğa: Okul Öncesinde Permakültür İlkeleri ve 20 Pratik Etkinlik

    Eğitim, çocukları geleceğe hazırlamak değil; çocukların geleceği kendi elleriyle inşa etmelerine rehberlik etmektir. Günümüzde çevresel krizler ve dijitalleşme arasında sıkışan erken çocukluk eğitimi için Permakültür, sadece bir bahçecilik yöntemi değil, derin bir ekolojik okuryazarlık felsefesidir.

    Permakültürün “Dünyaya özen göster, insana özen göster ve adil paylaş” şeklindeki üç temel etiği, okul öncesi eğitimdeki bütünsel gelişim hedefleriyle kusursuz bir uyum içindedir. Peki, Bill Mollison ve David Holmgren tarafından ortaya konan bu 12 tasarım ilkesini, okul öncesi sınıflarına nasıl entegre edebiliriz?

    Bu yazıda, permakültür ilkelerinin erken çocukluk eğitimindeki uygulama yöntemlerini ve bu felsefeyi oyun, keşif ve işbirliği ile harmanlayan 20 özgün etkinliği bir araya getirdim.

    Permakültür İlkelerinin Sınıf İçi Uygulama Yöntemleri

    Okul öncesi dönemde permakültür uygulamaları; sonuçtan (ürün elde etmek) ziyade sürece (gözlemlemek, denemek, yanılmak ve işbirliği yapmak) odaklanmalıdır. Uygulama yöntemlerinin üç temel ayağı şunlardır:

    1. Sorgulamaya Dayalı Keşif: Çocuklara ne yapacakları söylenmez, “Sence bu bitki neden boynunu bükmüş?” gibi açık uçlu sorularla kendi kendilerini yönetmeleri (4. İlke) sağlanır.
    2. Duyusal Temas: Öğrenme ortamı, toprağa dokunmayı, yağmuru hissetmeyi ve yaprakları koklamayı merkeze alır.
    3. Değerlerin İçselleştirilmesi: Kompost yapmak sadece atık yönetimi değil, doğaya “saygı” ve “sorumluluk” değerlerinin somut bir pratiğidir.

    Aşağıda, 12 permakültür ilkesi temel alınarak tasarlanmış, farklı etkinliklerle kolayca bütünleştirilebilecek 20 özgün etkinlik önerisi yer almaktadır.

    İlke 1: Gözlemle ve Etkileşime Gir

    Doğanın kendi ritmini anlamadan ona müdahale edemeyiz. Çocukların en güçlü yönü olan merak, bu ilkenin temelidir.

    1. Doğanın Dedektifleri: Her çocuğa kartondan yapılmış birer “gözlem çerçevesi” verilir. Bahçede yere uzanarak sadece o çerçevenin içindeki dünyayı (karıncalar, kurumuş yapraklar, yosunlar) izler ve gördüklerini bir kağıda çizerler.

    2. Gölge Saati: Sabah, öğle ve ikindi vakitlerinde bahçedeki aynı ağacın (veya bir çocuğun) gölgesi tebeşirle yere çizilir. Işığın ve zamanın etkileşimi somutlaştırılır.

    İlke 2: Enerjiyi Yakala ve Depola

    Güneş, rüzgar ve yağmur… Doğadaki akışkan enerjiyi nasıl tutabiliriz?

    3. Yağmur Kumbarası: Sınıfın veya bahçenin uygun bir köşesine geniş ağızlı kaplar yerleştirilir. “Bugün doğanın kumbarasında ne kadar su birikmiş?” diyerek biriken yağmur suyu ile sınıf bitkileri sulanır.

    4. Güneş Fırınında Elma Kurutma: İçi alüminyum folyo ve streç filmle kaplanmış eski bir pizza kutusuyla mini bir güneş fırını yapılır. İnce dilimlenmiş elmalar güneşin enerjisiyle kurutularak sağlıklı bir atıştırmalığa dönüştürülür.

    İlke 3: Faydalı Çıktı Elde Et (Ürün Al)

    Çocukların emeklerinin somut ve lezzetli bir sonuca ulaştığını görmeleri motivasyonu artırır.

    5. Sandviçimdeki Mikro-Yeşillik: Yumurta kartonlarına az miktarda toprak ve tere/roka tohumları ekilir. Çok hızlı büyüyen bu yeşillikler, 10 gün sonra çocukların kendi sandviçlerine koydukları ilk tarım ürünleri olur.

    6. Çiçek Açan Tohum Topları: Kullanılmış atık kağıtlar suda ıslatılıp hamur haline getirilir. İçine kır çiçekleri tohumları yoğrularak “tohum topları” yapılır ve boş arazilere atılmak üzere kurutulur (Topluma katkı).

    İlke 4: Kendi Kendini Yönet ve Geri Bildirime Açık Ol

    Doğa her zaman bizimle konuşur; önemli olan onun verdiği mesajı (geri bildirimi) okuyabilmektir.

    7. Bitkilerin Duygu Günlüğü: İki özdeş bitki alınır. Biri düzenli sulanır, diğeri birkaç gün susuz bırakılır. Susuz kalan bitkinin sarkan yapraklarına bakılarak “Sizce şu an ne hissediyor, bize ne söylüyor?” sorusu üzerinden empati ve doğanın geri bildirimi tartışılır.

    İlke 5: Yenilenebilir Kaynakları Kullan ve Değerini Bil

    8. Doğal Rüzgar Gülü: Bahçeden toplanan düşmüş dal parçaları, kozalaklar ve kuru yapraklar iplerle bir dalın üzerine asılarak rüzgar çanı yapılır. Rüzgarın gücünün görünür ve duyulur hale gelmesi sağlanır.

    9. Mutfaktan Gelen Boyalar: Mutfaktan artan soğan kabukları, pancar suyu ve ıspanak yaprakları kaynatılarak doğal su boyaları elde edilir. Yenilenebilir kaynaklarla sanat etkinliği yapılır.

    İlke 6: Atık Üretme

    Doğada “çöp” yoktur, her şey bir başka şeyin besinidir.

    10. Sınıfın Solucan Çiftliği (Mini Kompost): Şeffaf bir plastik kaba toprak ve mutfak atıkları (meyve kabukları) konur. İçine birkaç solucan eklenerek (veya sadece kompostlaşma süreci izlenerek) çöp sandığımız şeylerin toprağa nasıl dönüştüğü gün gün incelenir.

    11. Muz Kabuğundan Gübre Çayı: Yenilen muzların kabukları su dolu bir kavanoza konur ve iki gün bekletilir. Elde edilen potasyum zengini su, sınıf bitkilerine “vitamin” olarak verilir.

    İlke 7: Örüntülerden Ayrıntılara Doğru Tasarla

    Doğanın matematiği ve geometrisi her yerdedir.

    12. Yapraktaki Damarlar, Elimdeki Çizgiler: Çocuklar topladıkları yaprakların damar yapılarını büyüteçle inceler. Daha sonra kendi avuç içlerindeki çizgilere bakarak doğadaki “dağılma/dallanma” örüntüsünün kendi bedenlerindeki benzerliğini keşfederler.

    13. Doğanın Spiralleri: Salyangoz kabukları, çam kozalakları ve açan çiçeklerin merkezleri incelenerek doğadaki “spiral” örüntüsü tebeşirlerle okul bahçesine dev boyutlarda çizilir.

    İlke 8: Ayırmaktansa Bütünleştir

    Rekabet değil, işbirliği. Geleneksel çocuk oyunlarının dayanışma ruhu burada devreye girer.

    14. “Kardeş Bitkiler” İşbirliği Oyunu: Mısır, fasulye ve kabak (Üç Kız Kardeş tarım yöntemi) üzerinden bir drama oynanır. Mısır dik durur, fasulye ona sarılarak büyür, kabak ise yerde yayılarak toprağı nemli tutar. Çocuklar bu rollere bürünerek birbirlerine fiziksel olarak destek oldukları bir denge oyunu oynarlar.

    15. Birlikten Kuvvet Doğar: Böcek Oteli: Her çocuk çevreden farklı bir materyal (kuru ot, bambu, dal, tuğla) getirir. Bu materyaller üst üste dizilerek bahçedeki böcekler için ortak bir kışlak (böcek oteli) inşa edilir.

    İlke 9: Küçük ve Yavaş Çözümlerden Faydalan

    16. Sabır Tohumu: Hızlı büyüyen fasulye yerine, bir meşe palamudu veya ceviz ekilir. Büyümesi haftalar, belki aylar sürer. Bu yavaşlık çocuklara doğanın acele etmediğini, sabretmeyi ve sürece saygı duymayı öğretir.

    İlke 10: Çeşitliliği Kullan ve Değerini Bil

    17. Doğanın Renk Paleti: Boş bir yumurta kartonunun içine farklı renkler boyanır. Çocuklar bahçeye çıkarak doğada o renklere tam olarak uyan (sarı bir çiçek, kahverengi bir taş, yeşil bir yaprak) materyalleri bulup kartondaki yuvalara yerleştirirler. Biyoçeşitlilik sanatsal bir şekilde keşfedilir.

    18. Toprak Çorbası Deneyi: Kumlu toprak, killi toprak ve kompost toprak üç farklı kavanoza konur, üzerlerine su eklenip çalkalanır. Hangi toprağın suyu nasıl tuttuğu, dibe nasıl çöktüğü izlenerek “çeşitliliğin” farklı işlevleri olduğu tartışılır.

    İlke 11 & 12: Kenarları Kullan, Sınırlara Değer Ver ve Değişime Cevap Ver

    19. Kaldırım Çatlağındaki Hayat: Sınırlar ve kenarlar her zaman en verimli yerlerdir. Bahçedeki beton çatlaklarından fışkıran otlar büyüteçle incelenir. “Doğa her zaman bir yolunu bulur ve değişime direnir” kavramı üzerine sohbet edilir.

    20. Evlat Edinilen Ağaç (Değişim): Sınıfça bahçedeki bir ağaç “evlat edinilir”. Sonbaharda yaprak dökmesi, kışın çıplak kalması, ilkbaharda tomurcuklanması fotoğraflanarak sınıf panosuna asılır. Doğadaki değişimin korkutucu değil, döngüsel ve yaratıcı olduğu kavratılır.

    Sonuç: Vicdanlı Bir Gelecek İnşa Etmek

    Permakültür sadece toprağı değil, çocuğun zihnini ve kalbini de tasarlar. Yukarıdaki 20 etkinlik, çocuklara yalnızca doğa bilimlerini öğretmekle kalmaz; onlara empati kurmayı, sırasını beklemeyi, elindeki kaynakları israf etmemeyi ve farklılıkların (çeşitliliğin) bir arada ne kadar güçlü olduğunu gösterir.

    Öğretmenler olarak görevimiz, bu felsefeyi karmaşık akademik kavramlar olmaktan çıkarıp, çocuğun çamurlu elleriyle hissettiği günlük rutinlere dönüştürmektir. Çünkü bir tohumun çatlamasına şahit olan, bir böceğin yuvasını korumak için çaba harcayan çocuk; ileride sadece çevresini değil, toplumu da adalet ve dayanışma ile şekillendirecektir.